Tóm tắt nhiều tài liệu cùng lúc an toàn nhất khi làm ba bước: gắn nhãn rõ cho từng tài liệu, tóm tắt riêng từng tài liệu theo cùng một khung, rồi mới gộp hoặc so sánh ở một lượt riêng, có yêu cầu AI chỉ ra chỗ các tài liệu nói khác nhau. Đưa tất cả vào một lần với câu "tóm tắt các tài liệu này" là cách nhanh nhất để AI trộn thông tin giữa các nguồn mà bạn không biết.
Việc tóm tắt nhiều tài liệu xuất hiện thường xuyên hơn ta nghĩ: so ba báo giá, đọc năm hồ sơ ứng viên, tổng hợp ý kiến góp ý từ nhiều phòng ban, điểm qua mười bài viết về một chủ đề. Bài này chỉ cách làm từng bước, kèm câu lệnh cho gộp và so sánh, và những lỗi đặc thù khi nguồn nhiều hơn một.
Gộp và so sánh là hai việc khác nhau
Trước khi viết câu lệnh, xác định bạn cần gộp hay so sánh. Gộp là tạo một bản tóm tắt chung về chủ đề, trong đó thông tin từ nhiều nguồn được sắp lại theo ý. Ví dụ: tổng hợp góp ý của năm phòng ban về dự thảo quy chế thành một bản theo từng điều. So sánh là đặt các nguồn cạnh nhau theo cùng tiêu chí để thấy chỗ giống và khác. Ví dụ: so ba báo giá theo giá, thời gian giao, bảo hành.
Hai việc này cần câu lệnh và định dạng khác nhau. Gộp thường ra văn bản theo chủ đề, mỗi ý ghi nguồn. So sánh thường ra bảng, mỗi cột một nguồn. Nhiều việc cần cả hai: so sánh trước để thấy khác biệt, gộp sau để có bản kết luận.
Cũng có những lúc bạn tưởng cần gộp nhưng thật ra cần chọn: đọc năm bài viết để quyết định nên tin quan điểm nào. Khi đó, bản tóm tắt gộp sẽ làm mờ sự khác biệt giữa các quan điểm, đúng thứ bạn cần thấy. So sánh, kèm nêu lập luận của từng bên, hữu ích hơn.
Ba bước cơ bản
Ví dụ giả định: bạn nhận năm bản góp ý từ năm phòng ban về dự thảo quy chế làm việc từ xa, mỗi bản hai đến bốn trang, cần tổng hợp gửi ban giám đốc.
- Gắn nhãn. Đặt mỗi tài liệu giữa hai dòng đánh dấu, ví dụ "Tài liệu 1 – Phòng Kinh doanh: bắt đầu" và "Tài liệu 1: kết thúc". Che tên cá nhân nếu không cần thiết; giữ tên phòng ban vì đó là thông tin cần cho bản tổng hợp.
- Tóm riêng từng tài liệu theo cùng khung. "Với từng tài liệu, liệt kê các góp ý theo điều của dự thảo mà góp ý đó nhắc tới. Mỗi góp ý ghi: điều số mấy, nội dung góp ý, đề xuất sửa nếu có. Không gộp các tài liệu ở bước này."
- Kiểm phần tóm riêng. Đối chiếu nhanh với từng bản góp ý gốc: có góp ý nào bị bỏ, có góp ý nào bị gán sai phòng ban không.
- Gộp theo chủ đề. "Từ các bản tóm tắt trên, lập bản tổng hợp theo thứ tự các điều của dự thảo. Với mỗi điều, ghi những phòng ban có góp ý, nội dung góp ý, và nêu rõ chỗ các phòng ban có ý kiến trái ngược nhau."
- Rà chỗ trái ngược. Đọc kỹ những chỗ AI nêu là mâu thuẫn, mở lại bản gốc để chắc hai bên thật sự nói khác nhau, không phải do diễn đạt.
Bước hai trông thừa, vì có vẻ AI có thể gộp ngay. Nhưng chính bước này buộc AI đọc từng tài liệu riêng và cho bạn một điểm kiểm trước khi thông tin bị trộn. Khi bản tổng hợp có điều gì lạ, bạn lần ngược về bản tóm riêng để biết vấn đề nằm ở đâu.
Câu lệnh so sánh: bảng theo tiêu chí bạn đặt
Với việc so sánh, tự đặt tiêu chí là phần quan trọng nhất, vì AI tự chọn tiêu chí sẽ chọn những gì dễ so chứ không phải những gì bạn cần. Ví dụ giả định so ba báo giá dịch vụ vệ sinh văn phòng:
| Tiêu chí | Báo giá A | Báo giá B | Báo giá C |
|---|---|---|---|
| Phạm vi công việc | Ghi theo tài liệu | Ghi theo tài liệu | Ghi theo tài liệu |
| Tần suất | Ghi theo tài liệu | Không có thông tin | Ghi theo tài liệu |
| Điều kiện thanh toán | Ghi theo tài liệu | Ghi theo tài liệu | Không có thông tin |
| Điều khoản chấm dứt | Ghi theo tài liệu | Ghi theo tài liệu | Ghi theo tài liệu |
| Khoản chưa gồm trong giá | Ghi theo tài liệu | Ghi theo tài liệu | Ghi theo tài liệu |
Câu lệnh đi kèm: "So sánh ba báo giá dưới đây theo đúng các tiêu chí trong bảng. Nếu một báo giá không nhắc đến tiêu chí nào, ghi không có thông tin. Sau bảng, liệt kê những điểm quan trọng chỉ xuất hiện ở một báo giá mà bảng chưa có chỗ ghi." Các ô "không có thông tin" là kết quả có giá trị: chúng cho bạn biết cần hỏi lại nhà cung cấp nào về điều gì.
Dòng "khoản chưa gồm trong giá" là ví dụ cho tiêu chí mà AI ít khi tự nghĩ ra nhưng thường quyết định so sánh có công bằng hay không. Hãy nghĩ về những điều bạn từng bị bất ngờ khi chọn nhà cung cấp, và đưa chúng thành tiêu chí.
Những lỗi đặc thù khi nguồn nhiều hơn một
Gán nhầm nguồn. Ý của tài liệu này bị ghi cho tài liệu kia, nhất là khi hai tài liệu cùng dạng, cùng cách viết. Gắn nhãn rõ và yêu cầu ghi nguồn cho mọi ý là cách phòng chính.
Coi số đông là đúng. Ba tài liệu nói A, một tài liệu nói B, AI có xu hướng viết như thể A là sự thật. Nhưng ba tài liệu kia có thể cùng chép một nguồn, còn tài liệu nói B có số liệu mới hơn. Yêu cầu nêu cả hai và lý do mỗi bên đưa ra.
Làm phẳng khác biệt. Hai nguồn nói gần giống nhưng khác ở chi tiết quan trọng, như "trong 30 ngày" và "trong 30 ngày làm việc". Bản gộp ghi một con số, bỏ mất khác biệt. Yêu cầu riêng: "nêu cả những khác biệt nhỏ về số, thời hạn, điều kiện."
Thiên về tài liệu dài. Tài liệu dài nhất chiếm phần lớn bản tổng hợp dù không quan trọng hơn. Yêu cầu dành chỗ theo mức liên quan đến câu hỏi, không theo độ dài nguồn.
Bỏ quên tài liệu cuối. Khi đưa nhiều tài liệu vào một lần, tài liệu cuối hoặc ở giữa có thể bị đọc lướt. Kiểm bằng cách hỏi riêng: "Tài liệu 4 có góp ý nào về điều 7 không?".
Tổng hợp nhiều bài viết về một chủ đề
Một việc phổ biến khác là đọc nhiều bài viết, báo cáo về cùng một chủ đề để nắm bức tranh chung, chẳng hạn trước khi viết đề xuất hay trước một cuộc họp. Với việc này, bản tổng hợp tốt không chỉ liệt kê mỗi bài nói gì, mà chỉ ra những điểm các nguồn đồng ý, những điểm còn tranh cãi, và những câu hỏi chưa nguồn nào trả lời.
Câu lệnh mẫu: "Dưới đây là năm bài viết về cùng một chủ đề, đã gắn nhãn Bài 1 đến Bài 5. Viết bản tổng hợp gồm ba phần: điểm các bài đồng ý, kèm số bài; điểm các bài nói khác nhau, nêu lập luận và căn cứ của từng bên; câu hỏi quan trọng mà chưa bài nào trả lời rõ. Mỗi ý ghi nhãn bài. Không dùng kiến thức ngoài năm bài này."
Câu cuối của mẫu quan trọng. Khi tổng hợp nhiều nguồn, AI dễ chen kiến thức chung của nó vào để lấp chỗ trống, và kiến thức đó có thể cũ hoặc sai. Bạn cần biết rõ ý nào đến từ nguồn nào. Nếu muốn AI bổ sung hiểu biết riêng, yêu cầu để phần đó ở một mục riêng, ghi rõ là không đến từ tài liệu, và tự kiểm.
Khi các tài liệu là nhiều phiên bản của cùng một văn bản
Một trường hợp đặc biệt là các tài liệu không đến từ nhiều nguồn mà là nhiều phiên bản của cùng một văn bản: dự thảo lần một, lần hai, lần ba của một hợp đồng hay quy chế. Lúc này, điều bạn cần không phải bản tóm tắt từng phiên bản mà là danh sách thay đổi giữa chúng. Tóm tắt riêng từng bản rồi so sẽ bỏ sót những thay đổi nhỏ về chữ mà lại đổi nghĩa lớn, như "có thể" thành "phải".
Với việc so phiên bản, công cụ so sánh văn bản có sẵn trong nhiều trình soạn thảo đáng tin hơn AI, vì nó so từng chữ một cách máy móc và không bỏ sót. Cách làm hợp lý là dùng công cụ so sánh để lấy danh sách chỗ sửa, rồi nhờ AI giải thích ý nghĩa của các chỗ sửa đó: "Dưới đây là các thay đổi giữa dự thảo hai và dự thảo ba. Với mỗi thay đổi, nêu bằng một câu nó làm thay đổi quyền hoặc nghĩa vụ của bên nào ra sao. Thay đổi chỉ về câu chữ, không đổi nghĩa thì gom lại một dòng ở cuối." Với hợp đồng, phần giải thích này chỉ để định hướng đọc; điều khoản bị sửa vẫn phải đọc nguyên văn.
Hồ sơ cá nhân và tài liệu nhạy cảm
Tóm tắt nhiều tài liệu thường đụng tới hồ sơ có thông tin cá nhân: hồ sơ ứng viên, phiếu khảo sát có tên, đơn từ của khách hàng. Đây là lúc cần thận trọng nhất. Trước khi đưa vào công cụ AI, che tên, số điện thoại, địa chỉ, số giấy tờ; thay bằng mã như Ứng viên 1, Ứng viên 2. Với dữ liệu nhạy cảm như sức khoẻ, tài chính cá nhân, chỉ dùng công cụ được tổ chức duyệt cho loại dữ liệu đó, hoặc không dùng.
Với hồ sơ ứng viên, bản tóm tắt và bảng so sánh do AI làm chỉ nên là công cụ hỗ trợ đọc, không phải căn cứ chấm điểm hay loại người. AI có thể bỏ sót điểm mạnh trình bày theo cách khác thường, hoặc nhấn vào những yếu tố không liên quan đến công việc. Người tuyển dụng vẫn cần đọc hồ sơ của những ứng viên được cân nhắc, và quyết định cuối thuộc về người.
Khi tổng hợp góp ý có tên người góp, cân nhắc xem bản tổng hợp gửi lên có cần ghi tên cá nhân hay chỉ cần ghi phòng ban. Nhiều khi góp ý thẳng thắn hơn khi người góp biết tên mình không đi kèm ý kiến trong bản tổng hợp.
Câu hỏi thường gặp
Nên đưa bao nhiêu tài liệu vào một lần?
Không có con số chung, phụ thuộc độ dài tài liệu và công cụ. Với tài liệu vài trang, năm đến bảy tài liệu một lần thường còn kiểm soát được. Nhiều hơn, nên chia nhóm, tóm từng nhóm rồi gộp. Dấu hiệu quá tải là AI bắt đầu nhầm nguồn hoặc bỏ qua tài liệu ở giữa.
Có nên đưa các tài liệu vào nhiều cuộc trò chuyện riêng không?
Với bước tóm riêng, mỗi tài liệu một cuộc trò chuyện là cách sạch nhất, tránh hẳn chuyện trộn nguồn. Sau đó dán các bản tóm tắt riêng đã kiểm vào một cuộc mới để gộp hoặc so sánh. Cách này tốn thêm vài phút nhưng rất đáng với tài liệu quan trọng.
AI có tự phát hiện được mâu thuẫn giữa các tài liệu không?
Có thể, nếu được yêu cầu rõ. Không được yêu cầu, AI thường hoà giải các nguồn thành một câu trôi chảy và bỏ qua mâu thuẫn. Kể cả khi được yêu cầu, nó vẫn có thể bỏ sót khác biệt nhỏ về con số hay điều kiện, nên tự kiểm thêm ở những điểm then chốt.
Tổng hợp ý kiến khảo sát dạng câu trả lời tự do có làm cách này được không?
Được, coi mỗi câu trả lời hoặc mỗi nhóm câu trả lời là một tài liệu có nhãn. Yêu cầu AI nhóm theo chủ đề và đếm số câu trả lời mỗi nhóm, kèm vài câu trích tiêu biểu. Kiểm lại số đếm bằng cách tự đếm một hai nhóm, vì AI đếm không phải lúc nào cũng đúng.
Có cần ghi nguồn khi gửi bản tổng hợp cho người khác không?
Nên ghi, ít nhất ở mức tên tài liệu và ngày. Người nhận cần biết bản tổng hợp dựa trên những gì để đánh giá độ tin cậy và tra lại khi cần. Với bản tổng hợp dùng làm căn cứ quyết định, ghi nguồn cho từng ý quan trọng là thói quen tốt.
So sánh hợp đồng của nhiều nhà cung cấp bằng AI có an toàn không?
Hữu ích để thấy nhanh điều khoản nào khác nhau, nhưng cần che thông tin thương mại nhạy cảm và kiểm điều khoản bảo mật trong hợp đồng trước khi đưa vào công cụ. Bảng so sánh chỉ giúp biết đọc kỹ chỗ nào; với điều khoản về phạt, chấm dứt, trách nhiệm, đọc nguyên văn và hỏi người có chuyên môn pháp lý.