TomLuoc.comTóm Lược
Tóm tắt sách

Ghi chú bên lề sách: bộ ký hiệu đơn giản và cách gom lề sách thành bản tóm tắt

Ghi chú bên lề là bước nháp của bản tóm tắt sách. Năm ký hiệu đủ dùng, viết gì vào lề, xử lý sách mượn và sách điện tử, gom lề thành một trang.

Student at a shared dormitory desk in Thu Duc at night, small pencil marks along the margin of an open paperback, desk lamp glow, hands only, background softly blurred

Ghi chú bên lề là viết trực tiếp ký hiệu, câu hỏi và vài chữ phản hồi lên lề trang sách trong lúc đọc, để khi gấp sách lại bạn đã có sẵn bản nháp của bản tóm tắt. Khác với gạch chân, ghi chú bên lề buộc bạn phản ứng với cuốn sách bằng lời của mình, và chính lời của mình mới là chất liệu để tóm tắt.

Bài này đưa ra một bộ năm ký hiệu đủ dùng cho hầu hết loại sách, gợi ý viết gì vào lề, cách làm với sách mượn, sách quý và sách điện tử, rồi đi từng bước gom những dấu vết ấy thành bản tóm tắt cả cuốn. Phần kỹ thuật học thuộc lòng không bàn ở đây; trọng tâm là phục vụ việc tóm tắt.

Lề sách làm được gì mà gạch chân không làm được

Gạch chân và tô màu là cách đánh dấu phổ biến nhất, và cũng ít hiệu quả nhất nếu dừng ở đó. Khi gạch chân, bạn chỉ quyết định một câu là quan trọng, nhưng không ghi lại vì sao. Ba tuần sau mở sách ra, bạn thấy cả trang đầy vạch mực mà không nhớ mình đã nghĩ gì. Ai từng thấy một cuốn sách cũ tô vàng gần hết trang đều hiểu cảm giác đó: tô nhiều tới mức không còn phân biệt được gì.

Ghi chú bên lề thêm một lớp: phản ứng của người đọc. Một chữ “vì sao?” cạnh một khẳng định, một mũi tên kèm “ngược với ch.2”, hay ba chữ “ví dụ ở chỗ làm” ghi cạnh một ý tưởng đều là dấu vết của suy nghĩ. Khi đến lúc tóm tắt, những dấu vết này cho bạn biết ngay đâu là ý chính, đâu là chỗ còn nghi ngờ, đâu là chỗ sách chạm tới đời bạn.

Lợi ích thứ hai, thực dụng hơn, là tốc độ tóm tắt. Thay vì đọc lại cả cuốn để viết, bạn chỉ cần lật qua các trang có ký hiệu, nhiều khi chỉ chiếm một phần mười số trang. Một cuốn sách ba trăm trang được ghi lề cẩn thận có thể tóm tắt trong chưa tới một giờ, so với cả buổi nếu phải đọc lại từ đầu.

Lợi ích thứ ba ít ai để ý: lề sách lưu lại người đọc của từng thời điểm. Đọc lại một cuốn sách sau năm năm, bạn thấy mình từng đặt dấu hỏi ở chỗ giờ đã hiểu, từng đồng ý ở chỗ giờ lại nghi ngờ. Khi viết lại bản tóm tắt cho lần đọc mới, những ghi chú cũ cho biết hiểu biết của bạn đã đổi ở đâu, và bản tóm tắt mới có thể ghi chú cả sự thay đổi đó.

Bộ năm ký hiệu đủ dùng

Bộ ký hiệu càng ít càng dễ dùng nhất quán. Năm ký hiệu dưới đây phủ được hầu hết nhu cầu; bạn có thể đổi hình dạng tuỳ ý, miễn là dùng cố định cho mọi cuốn sách.

Ký hiệuNghĩaKhi đặtLúc tóm tắt
Ngoặc vuông dọc lềÝ chính của đoạn hoặc chươngChỉ khi chắc đây là ý tác giả muốn bạn nhớNguồn chính để viết các lý lẽ
Dấu saoÝ quan trọng nhất cả chươngTối đa một hai dấu mỗi chươngỨng viên cho luận điểm chính
Dấu hỏiChưa hiểu, nghi ngờ, cần kiểmKhi thấy lập luận nhảy cóc hoặc thiếu bằng chứngĐưa vào phần nhận xét hoặc tra thêm
Mũi tên kèm số trangLiên quan tới chỗ khác trong sáchKhi ý này nhắc lại, mở rộng hoặc mâu thuẫn ý trướcGiúp gộp ý trùng, phát hiện mạch xuyên suốt
Chữ V khoanh trònViệc có thể làm, áp dụng đượcKhi sách đưa kỹ thuật cụ thểGom thành danh sách hành động

Ngoài năm ký hiệu, chữ viết tay vài từ ở lề là phần giá trị nhất. Ký hiệu cho biết loại phản ứng, chữ viết cho biết nội dung phản ứng. Đừng ngại viết tắt, miễn là chính bạn đọc lại hiểu.

Viết gì vào lề: câu hỏi, phản bác, nối ý

Tóm một dòng cho đoạn dài. Khi đọc xong một đoạn hai ba trang mà ý chính khó thấy, viết ba bốn chữ tóm ý ở lề đầu đoạn. Ví dụ “thói quen = tín hiệu + phần thưởng”. Đây chính là câu tóm tắt nhỏ nhất, và bạn sẽ dùng lại gần như nguyên văn.

Câu hỏi bạn muốn hỏi tác giả. Viết ngắn như “nguồn?”, “đúng cho mọi ngành?”, “mẫu bao nhiêu người?”. Câu hỏi giữ cho bạn đọc tỉnh táo và thường trở thành phần nhận xét đáng giá nhất của bản tóm tắt.

Phản bác hoặc đồng ý có lý do. Không chỉ ghi “đồng ý” mà ghi vì sao: “đúng, đã thấy ở chỗ làm cũ”, hay “không hợp với người làm ca”. Lý do giúp bạn nhớ cuốn sách gắn với đời mình.

Nối với sách khác hoặc kiến thức đã có. Một chữ như “giống ý cuốn X” hay “trái với điều học ở trường” là sợi dây nối kiến thức. Khi tóm tắt, những sợi dây này cho bạn biết cuốn sách thêm được gì mới.

Từ hoặc khái niệm cần tra. Viết từ đó lên lề trên của trang kèm dấu hỏi. Tra sau khi đọc xong chương, không dừng giữa chừng làm đứt mạch.

Sách mượn, sách quý và sách điện tử: ghi ở đâu

Sách mượn, sách thư viện. Không viết lên sách. Dùng giấy nhớ hẹp dán ở mép trang, viết ký hiệu và vài chữ lên giấy. Khi trả sách, bóc giấy ra, xếp theo thứ tự trang và dán vào một trang sổ, vậy là bạn vẫn giữ được toàn bộ ghi chú.

Sách quý, sách tặng, sách sưu tầm. Dùng bút chì mềm và viết nhẹ, có thể tẩy sau. Hoặc kẹp một tờ giấy dài làm thẻ đánh dấu, chia thành các ô theo số trang, ghi chú lên đó.

Sách điện tử. Hầu hết ứng dụng đọc sách có chức năng đánh dấu và ghi chú, và nhiều ứng dụng cho xuất danh sách ghi chú. Lợi thế là tìm kiếm nhanh; bất lợi là dễ đánh dấu quá nhiều vì không tốn công. Đặt luật cho mình: mỗi lần đánh dấu phải gõ ít nhất vài chữ ghi chú.

Sách nói. Khó ghi nhất. Có thể dừng lại ghi vào sổ kèm tên chương và mốc thời gian, hoặc nghe một lượt để biết khung rồi nghe lại những đoạn quan trọng với sổ trong tay.

Ghi chú trong sổ riêng. Nếu không muốn viết lên sách, sổ riêng cũng được, miễn mỗi dòng có số trang. Thiếu số trang, ghi chú mất nửa giá trị vì không quay lại kiểm được.

Cuối mỗi chương: ba dòng ở trang trắng

Ký hiệu và chữ ở lề là chất liệu rời rạc. Để bước tóm tắt cuối cùng nhẹ nhàng, nên có thêm một thói quen: đọc xong mỗi chương, viết ba dòng vào khoảng trắng cuối chương hoặc trên giấy nhớ. Dòng một, chương này nói gì, viết thành một câu. Dòng hai, ý đáng nhớ nhất là gì, thường là chỗ có dấu sao. Dòng ba, câu hỏi hoặc phản ứng lớn nhất của bạn.

Ba dòng này tốn khoảng hai phút mỗi chương nhưng tiết kiệm rất nhiều thời gian sau này. Chúng cũng buộc bạn dừng lại nghĩ trước khi lật sang chương mới, thay vì đọc liền một mạch rồi không nhớ chương nào nói gì. Nếu một chương mà bạn không viết được dòng một, đó là tín hiệu nên đọc lại đoạn đầu và đoạn cuối của chương trước khi đi tiếp.

Với tiểu thuyết, ba dòng có thể đổi thành: chuyện gì xảy ra, nhân vật nào thay đổi, chi tiết nào đáng nhớ. Với sách chuyên môn, dòng ba có thể là việc nào áp dụng được ngay. Khuôn có thể chỉnh, miễn là cố định trong suốt một cuốn để khi gom lại các dòng cùng loại nằm thẳng hàng với nhau.

Gom lề sách thành bản tóm tắt cả cuốn

Khi đã đọc xong, bạn có trong tay ba thứ: các dòng cuối chương, ký hiệu ở lề và chữ viết tay. Gom chúng theo thứ tự sau:

  1. Chép dòng một của tất cả các chương ra một trang, theo thứ tự. Đây là bộ khung, đọc lại sẽ thấy mạch chung của sách.
  2. Lật qua các dấu sao, chọn ra một hai ý nổi bật nhất. Viết câu luận đề cho cả cuốn dựa trên chúng.
  3. Xem các mũi tên nối trang. Những ý được nối nhiều lần là mạch xuyên suốt; gộp các chương nói cùng một ý thành một gạch đầu dòng.
  4. Gom các dấu hỏi và dòng ba thành mục “câu hỏi và nhận xét” riêng ở cuối, tách khỏi phần tóm tắt nội dung.
  5. Gom các chữ V thành danh sách việc có thể làm, nếu là sách kỹ năng hay sách nghề.
  6. Đọc lại cả trang, cắt câu thừa, ghi tên sách, tác giả, ấn bản và ngày đọc xong ở đầu trang.

Nếu dùng công cụ AI ở bước này, bạn có thể gõ lại hoặc xuất danh sách ghi chú của mình rồi nhờ công cụ gợi ý cách nhóm các ghi chú cùng ý. Đó là ghi chú của chính bạn, nên không vướng bản quyền như khi đưa nguyên trang sách vào. Chỉ cần lọc những ghi chú có tên người, tên nơi làm việc hay chuyện riêng trước khi dán.

Lỗi hay gặp khi ghi chú bên lề

Ghi chú bên lề là thói quen cần thời gian để thành nếp. Những lỗi dưới đây gần như ai cũng gặp ở giai đoạn đầu:

  • Đánh dấu quá dày trong vài chương đầu vì hào hứng, rồi bỏ hẳn từ giữa sách. Nên giữ nhịp đều, ít mà đủ.
  • Dùng quá nhiều ký hiệu và màu, rồi quên nghĩa của chúng. Năm ký hiệu là đủ; màu sắc thường không cần.
  • Chỉ đánh dấu, không viết chữ nào. Ký hiệu không kèm lời ghi chú gần như vô ích khi đọc lại sau vài tháng.
  • Chép lại nguyên câu của sách vào lề. Lề sách dành cho lời của bạn; câu của tác giả đã nằm ngay bên cạnh.
  • Không ghi số trang khi dùng giấy nhớ hay sổ riêng, khiến ghi chú trôi nổi không biết thuộc chỗ nào.
  • Viết nhận xét gay gắt lên sách mượn hoặc sách sẽ tặng lại người khác. Phản bác thẳng thắn là tốt, nhưng nên để ở giấy nhớ hoặc sổ riêng.

Đừng chờ có hệ thống hoàn hảo mới bắt đầu. Cuốn sách tiếp theo bạn đọc, chỉ cần thử hai ký hiệu là dấu sao và dấu hỏi, cộng ba dòng cuối mỗi chương. Khi thói quen đã có, thêm dần các ký hiệu khác.

Câu hỏi thường gặp

Viết lên sách có làm giảm giá trị cuốn sách không?

Với sách sưu tầm hoặc sách định bán lại, có. Với sách bạn mua để đọc và giữ, nhiều người thấy cuốn sách có ghi chú lại quý hơn vì mang dấu vết suy nghĩ của mình. Nếu phân vân, dùng bút chì hoặc giấy nhớ.

Nên dùng bút gì để ghi chú bên lề?

Bút chì mềm hoặc bút bi nét nhỏ là đủ. Tránh bút dạ quang và bút mực nước vì dễ thấm sang trang sau trên giấy mỏng. Quan trọng hơn loại bút là luôn để bút sẵn cạnh chỗ đọc để không lười ghi.

Ghi chú bên lề có làm đọc chậm đi không?

Có chậm hơn một chút, nhưng đổi lại bạn nhớ nhiều hơn và tóm tắt nhanh hơn nhiều. Với sách đọc để giải trí thuần tuý, bạn không cần ghi chú; chỉ áp dụng cho sách muốn nhớ, muốn tóm tắt hoặc muốn dùng lại.

Sách điện tử có nên ghi chú khác sách giấy không?

Nguyên tắc giống nhau, nhưng sách điện tử dễ đánh dấu quá nhiều vì chỉ cần chạm. Nên đặt luật mỗi đánh dấu phải kèm vài chữ ghi chú, và thỉnh thoảng xuất danh sách ghi chú ra để đọc lại cho gọn.

Có nên chụp ảnh các trang đã ghi chú lưu lại không?

Có thể, nhất là với sách mượn sau khi bạn đã ghi trên giấy nhớ. Nhưng ảnh chụp khó tìm kiếm, nên vẫn nên gõ hoặc chép các dòng quan trọng vào bản tóm tắt. Không chia sẻ công khai ảnh chụp nhiều trang sách còn bản quyền.

Đã đọc xong mà quên ghi chú thì làm sao?

Lướt lại mục lục, đọc đoạn đầu và đoạn cuối mỗi chương, ghi ba dòng cho từng chương như bình thường. Kết quả không chi tiết bằng ghi trong lúc đọc, nhưng đủ để có một bản tóm tắt dùng được.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138