Tóm tắt hợp đồng lao động là rút ra bảy điểm: loại hợp đồng và thời hạn, công việc và nơi làm, lương cùng các khoản phụ cấp, thời gian thử việc, giờ làm và ngày nghỉ, điều kiện nghỉ việc, và các cam kết đi kèm như bảo mật hay hoàn trả chi phí đào tạo. Đọc ra được bảy điểm này trên một trang là bạn biết mình đang nhận gì và đang hứa gì.
Người đi làm lần đầu thường chỉ nhìn con số lương rồi ký. Người đã đi làm vài năm thì hay vấp ở chỗ khác: điều khoản không làm cho đối thủ, khoản hoàn trả chi phí đào tạo, hay mức lương ghi trong hợp đồng thấp hơn mức thực nhận. Bài này hướng dẫn cách đọc và ghi lại từng điểm, những chỗ cần chép nguyên văn, và cách hỏi lại bộ phận nhân sự trước khi đặt bút. Các mốc pháp lý được nhắc ở mức nguyên lý; khi cần con số chính xác, hãy tra Bộ luật Lao động và văn bản hướng dẫn đang có hiệu lực.
Bảy điểm của bản tóm tắt hợp đồng lao động
Mỗi điểm dưới đây ứng với một nhóm điều khoản thường có trong hợp đồng. Cột cuối là câu bạn tự hỏi khi đọc; nếu không trả lời được từ văn bản, hãy ghi lại để hỏi.
| Điểm | Thường nằm ở | Câu tự hỏi khi đọc |
|---|---|---|
| Loại và thời hạn hợp đồng | Phần đầu hợp đồng | Xác định thời hạn hay không xác định thời hạn; ngày bắt đầu, ngày kết thúc là ngày nào |
| Công việc, chức danh, nơi làm | Điều về công việc | Mô tả công việc có đủ cụ thể không; có câu "và các công việc khác theo phân công" không; nơi làm có thể bị điều chuyển không |
| Lương và phụ cấp | Điều về tiền lương | Lương ghi trong hợp đồng là bao nhiêu, khoản nào là phụ cấp, khoản nào là thưởng không cố định; trả ngày nào, bằng cách nào |
| Thử việc | Điều riêng hoặc hợp đồng thử việc | Bao lâu, lương thử việc bằng bao nhiêu phần trăm, hết thử việc thì ký tiếp loại hợp đồng nào |
| Giờ làm, nghỉ ngơi | Điều về thời giờ làm việc | Mấy giờ một ngày, mấy ngày một tuần, làm thêm giờ tính thế nào, nghỉ phép năm bao nhiêu ngày |
| Chấm dứt hợp đồng | Điều về chấm dứt | Muốn nghỉ phải báo trước bao lâu, báo bằng hình thức gì; công ty cho nghỉ trong trường hợp nào |
| Cam kết kèm theo | Phụ lục, thoả thuận riêng | Có cam kết bảo mật, không cạnh tranh, hoàn trả chi phí đào tạo không; phạm vi và thời gian bao lâu |
Có một điểm phụ nên ghi thêm nếu có: bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp được đóng trên mức lương nào. Nhiều hợp đồng chỉ ghi chung là "theo quy định", và bạn chỉ biết mức đóng thật khi xem lại sau vài tháng.
Tiền lương: tách ba lớp trước khi ghi một con số
Con số bạn được báo khi phỏng vấn thường là tổng thu nhập dự kiến. Hợp đồng thì có thể chia số đó ra nhiều lớp: lương theo hợp đồng, các khoản phụ cấp cố định như ăn trưa, đi lại, điện thoại, và các khoản biến động như thưởng doanh số, thưởng hiệu quả. Bản tóm tắt nên ghi riêng từng lớp, vì mỗi lớp có cách đối xử khác nhau khi tính bảo hiểm, khi tính lương làm thêm giờ, và khi trả trong lúc nghỉ phép.
Ví dụ giả định: một nhân viên được báo thu nhập mười lăm triệu mỗi tháng. Hợp đồng ghi lương chín triệu, phụ cấp ăn trưa và đi lại hai triệu, còn bốn triệu là "thưởng hiệu quả công việc theo đánh giá hằng tháng". Bản tóm tắt cần ghi đúng ba lớp đó. Nhìn vào, bạn hiểu ngay bốn triệu không phải khoản chắc chắn, và nên hỏi tiêu chí đánh giá là gì, ai đánh giá, có văn bản quy định không.
Thêm một dòng về kỳ trả lương và cách trả. Nếu hợp đồng ghi trả "chậm nhất vào ngày 15 tháng sau", nghĩa là tháng làm việc đầu tiên bạn có thể phải đợi hơn sáu tuần mới nhận lương. Chuyện này không sai, nhưng bạn cần biết để chuẩn bị chi tiêu.
Thử việc và nghỉ việc: hai điều khoản cần ghi kèm con số
Thời gian thử việc. Pháp luật lao động giới hạn thời gian thử việc theo tính chất công việc và trình độ, và chỉ được thử việc một lần cho một công việc. Bản tóm tắt ghi số ngày, ngày bắt đầu, ngày kết thúc. Nếu hợp đồng cho phép "kéo dài thử việc khi cần thiết", hãy chép nguyên văn và đối chiếu với mức tối đa trong Bộ luật Lao động hiện hành.
Lương thử việc. Ghi rõ mức lương thử việc bằng bao nhiêu phần trăm lương chính thức. Luật có quy định mức sàn cho tỷ lệ này; nếu con số trong hợp đồng thấp đáng ngờ, đó là câu cần hỏi.
Kết thúc thử việc. Hợp đồng nên nói rõ khi nào công ty thông báo kết quả thử việc và đạt thì ký loại hợp đồng gì. Thiếu điều này, bạn có thể làm quá ngày thử việc mà vẫn chưa biết mình đã chính thức hay chưa.
Thời hạn báo trước khi nghỉ. Người lao động muốn đơn phương chấm dứt hợp đồng phải báo trước một khoảng thời gian tuỳ loại hợp đồng, trừ một số trường hợp được nghỉ không cần báo trước theo luật. Ghi số ngày vào bản tóm tắt và tính sẵn: nếu muốn nghỉ cuối tháng sáu thì phải nộp đơn trước ngày nào.
Hậu quả khi nghỉ sai quy định. Hợp đồng có thể ghi bạn phải bồi thường hoặc không được trả một số khoản nếu nghỉ không đúng thời hạn báo trước. Chép nguyên câu này, vì đó là số tiền thật bạn có thể mất.
Cam kết bảo mật, không cạnh tranh, hoàn trả đào tạo: chép nguyên văn
Các cam kết này thường nằm ở phụ lục hoặc một văn bản ký riêng, đôi khi được đưa ra cùng lúc với hợp đồng và rất dễ ký theo quán tính. Khi tóm tắt, bạn không nên diễn đạt lại bằng lời của mình mà chép nguyên câu chính, rồi ghi thêm các thông tin sau.
- Phạm vi: cam kết áp dụng với thông tin nào, công việc nào, khu vực nào. "Mọi thông tin của công ty" rộng hơn nhiều so với "danh sách khách hàng và giá bán".
- Thời gian: cam kết kéo dài bao lâu sau khi nghỉ việc. Ghi ra ngày cụ thể giả sử bạn nghỉ vào một ngày nào đó, để thấy nó dài đến đâu.
- Khoản bồi thường hoặc hoàn trả: con số cố định, tỷ lệ theo chi phí, hay "theo thiệt hại thực tế". Với cam kết đào tạo, ghi rõ bạn phải làm bao lâu thì không phải hoàn và cách tính khi nghỉ giữa chừng.
- Bên kia cam kết gì: công ty có trả khoản nào để đổi lấy việc bạn không làm cho đối thủ không. Cam kết chỉ một chiều là điều nên hỏi.
- Văn bản kèm theo: có quy chế bảo mật, nội quy lao động hay chính sách đào tạo nào được dẫn chiếu không. Xin bản đó và tóm tắt cùng.
Tính hợp pháp và khả năng thực thi của điều khoản không cạnh tranh là vấn đề còn nhiều cách hiểu, phụ thuộc vào văn bản hiện hành và hoàn cảnh cụ thể. Bản tóm tắt chỉ giúp bạn thấy rõ mình đang cam kết gì; muốn biết cam kết đó ràng buộc tới đâu, hãy hỏi luật sư lao động hoặc tổ chức công đoàn.
Quy trình đọc trong một buổi tối trước ngày ký
Nhiều công ty gửi hợp đồng qua thư điện tử một hai ngày trước khi đi làm. Một buổi tối là đủ để đọc kỹ nếu bạn làm theo trình tự, không cần đọc lại từ đầu nhiều lần.
- In ra hoặc mở trên máy tính có màn hình lớn, không đọc hợp đồng lao động trên điện thoại khi đang di chuyển.
- Lướt mục lục hoặc các tiêu đề điều để biết hợp đồng có bao nhiêu phần, phụ lục nào đi kèm. Nếu hợp đồng dẫn tới một văn bản bạn chưa nhận, ghi tên văn bản đó lại.
- Điền bảng bảy điểm, mỗi điểm kèm số điều. Chỗ nào chưa rõ thì đánh dấu hỏi.
- Đối chiếu với thư mời nhận việc hoặc tin nhắn trao đổi khi phỏng vấn: lương, chức danh, ngày bắt đầu có khớp không.
- Viết danh sách câu hỏi cho bộ phận nhân sự, mỗi câu gắn với một điều khoản cụ thể, gửi bằng thư điện tử để có câu trả lời bằng chữ.
- Lưu bản tóm tắt cùng bản hợp đồng đã ký ở một chỗ bạn tìm lại được sau vài năm, kể cả khi đã đổi điện thoại hoặc nghỉ việc.
Hỏi lại về hợp đồng là việc bình thường và công ty làm ăn nghiêm túc sẽ trả lời rõ ràng. Cách hỏi tốt là hỏi để hiểu, chẳng hạn "khoản thưởng ở Điều 5 được đánh giá theo tiêu chí nào", thay vì đặt câu hỏi theo kiểu nghi ngờ.
Dùng AI đọc hợp đồng lao động: những gì phải xoá trước
Hợp đồng lao động chứa nhiều dữ liệu cá nhân hơn bạn nghĩ: họ tên, ngày sinh, số căn cước, địa chỉ thường trú, số tài khoản, mã số thuế, đôi khi cả số sổ bảo hiểm. Trước khi dán vào công cụ AI, hãy xoá hết những dòng đó, thay tên công ty bằng "Công ty A", và bỏ các phụ lục có danh sách khách hàng hay thông tin nội bộ. Cam kết bảo mật bạn sắp ký có thể đã tính cả việc đưa hợp đồng ra ngoài là vi phạm, nên hãy đọc điều đó trước.
Câu lệnh nên hẹp và kiểm được, ví dụ: "Dưới đây là hợp đồng lao động đã che thông tin. Hãy liệt kê mọi điều khoản có nhắc tới tiền mà người lao động có thể phải trả hoặc bị khấu trừ, ghi số điều và trích nguyên câu. Không tóm tắt các phần khác." Yêu cầu trích nguyên câu khiến bạn dễ đối chiếu, và giảm nguy cơ công cụ diễn giải lệch.
Công cụ AI không biết thoả thuận miệng khi phỏng vấn, không biết nội quy công ty, và có thể dựa vào quy định đã hết hiệu lực. Vì thế, mọi nhận xét kiểu "điều này trái luật" chỉ nên coi là gợi ý để bạn tra lại văn bản hiện hành hoặc hỏi người có chuyên môn.
Câu hỏi thường gặp
Công ty chỉ ký hợp đồng thử việc riêng thì tóm tắt thế nào?
Bạn tóm tắt hợp đồng thử việc theo đúng bảy điểm, chú ý thêm hai dòng: hết thử việc thì công ty thông báo kết quả khi nào, và nếu đạt thì loại hợp đồng tiếp theo là gì. Khi nhận hợp đồng chính thức, làm một bản tóm tắt mới và so với bản thử việc.
Lương ghi trong hợp đồng thấp hơn mức đã thoả thuận khi phỏng vấn thì sao?
Ghi cả hai con số vào bản tóm tắt và hỏi bộ phận nhân sự bằng thư điện tử khoản chênh lệch được trả dưới hình thức nào, có văn bản nào ghi nhận. Khoản không nằm trong văn bản đã ký thì khó đòi khi có bất đồng.
Có cần tóm tắt nội quy lao động của công ty không?
Nên, ở mức các điều có hình thức kỷ luật và các điều về giờ giấc, chấm công, nghỉ phép. Hợp đồng thường dẫn chiếu nội quy, nên những quy định trong đó cũng áp dụng cho bạn dù bạn chưa từng đọc.
Thấy điều khoản bất lợi thì có nên từ chối ký không?
Trước hết hãy hỏi lại để hiểu đúng ý điều khoản, rồi đề nghị sửa nếu cần. Nhiều điều khoản là mẫu chung và công ty sẵn sàng điều chỉnh. Nếu điều khoản ảnh hưởng lớn tới quyền lợi mà không được sửa, đó là thông tin để bạn tự cân nhắc.
Đi làm rồi mới đọc kỹ hợp đồng có muộn không?
Không muộn để hiểu quyền lợi và nghĩa vụ của mình, chỉ muộn để thương lượng câu chữ. Bạn vẫn nên làm bản tóm tắt, nhất là phần nghỉ việc và cam kết, vì đó là thứ bạn sẽ cần khi muốn chuyển việc.
Hợp đồng bằng tiếng Anh thì tóm tắt bằng tiếng gì?
Tóm tắt bằng tiếng Việt cho dễ nhớ, nhưng các câu chính về tiền, nghỉ việc và cam kết thì chép nguyên văn tiếng Anh bên cạnh. Nếu hợp đồng song ngữ, xem điều khoản nói bản nào được ưu tiên khi hai bản hiểu khác nhau.