Để AI tóm tắt hợp đồng mà bạn kiểm được, mỗi ý trong bản tóm tắt phải kèm số điều và câu trích nguyên văn từ chính hợp đồng; câu lệnh phải cấm dùng hiểu biết bên ngoài và bắt ghi "không thấy" khi văn bản không nói. Bản tóm tắt có trích dẫn dài hơn một chút, nhưng mỗi dòng bạn có thể đối chiếu trong vài giây, thay vì phải tin vào một đoạn văn trơn tru mà không biết lấy từ đâu.
Bài này đi qua toàn bộ quy trình: chuẩn bị văn bản và che dữ liệu, chia hợp đồng dài thành phần, các mẫu câu lệnh theo mục đích, cách kiểm từng dòng, và những lỗi công cụ AI hay mắc riêng với văn bản hợp đồng. Bài nói theo loại công cụ AI trò chuyện nói chung, không theo một sản phẩm nào; tính năng từng công cụ thay đổi thường xuyên, bạn nên kiểm phiên bản mình đang dùng. Bản tóm tắt do AI hỗ trợ vẫn chỉ là công cụ đọc hiểu, không phải ý kiến pháp lý.
Vì sao bản tóm tắt không có trích dẫn là bản không kiểm được
Công cụ AI viết lời văn rất trôi chảy, và chính điều đó gây khó. Một câu như "bên thuê được chấm dứt hợp đồng với thông báo trước ba mươi ngày" nghe hợp lý đến mức bạn không nghi ngờ. Nhưng có thể hợp đồng ghi sáu mươi ngày, có thể quyền đó chỉ dành cho bên cho thuê, có thể có thêm điều kiện "sau năm đầu tiên". Không có trích dẫn, cách duy nhất để biết là đọc lại cả hợp đồng, và khi đó bản tóm tắt không còn tiết kiệm thời gian.
Trích dẫn biến việc kiểm từ đọc lại toàn bộ thành tra từng chỗ. Mỗi dòng có số điều, bạn mở đúng điều đó; có câu nguyên văn, bạn tìm câu đó bằng chức năng tìm chữ. Nếu không tìm thấy câu được trích, đó là dấu hiệu công cụ đã viết lại hoặc bịa, và bạn biết dòng đó phải bỏ.
Còn một lợi ích ít người để ý: yêu cầu trích dẫn làm công cụ bám sát văn bản hơn. Khi phải chỉ ra câu gốc cho từng ý, công cụ ít có xu hướng điền vào chỗ trống bằng những gì hợp đồng "thường có" theo hiểu biết chung của nó.
Chuẩn bị văn bản trước khi đưa vào công cụ
Phần lớn lỗi tóm tắt bắt nguồn từ đầu vào kém: tệp quét mờ, bảng vỡ, số điều bị mất khi sao chép. Chuẩn bị kỹ mất mười lăm phút nhưng tiết kiệm nhiều hơn thế ở bước kiểm.
- Lấy bản có thể sao chép chữ. Nếu chỉ có bản quét, chuyển sang chữ bằng công cụ nhận dạng ký tự rồi đọc lướt so với ảnh, nhất là các con số, ngày tháng và chữ "không".
- Kiểm số điều, khoản, điểm còn nguyên sau khi sao chép. Một số tệp mất định dạng đánh số tự động; khi đó, gõ lại số điều ở đầu mỗi điều.
- Che dữ liệu: thay tên hai bên bằng Bên A, Bên B; xoá số căn cước, mã số thuế, số tài khoản, địa chỉ cụ thể, tên người đại diện. Thay giá trị tiền bằng ký hiệu nếu câu hỏi không liên quan đến tiền.
- Đọc điều khoản bảo mật của chính hợp đồng. Nếu hợp đồng cấm tiết lộ nội dung cho bên thứ ba, đưa vào dịch vụ trực tuyến có thể là vi phạm; cân nhắc chỉ dùng công cụ được tổ chức của bạn phê duyệt hoặc làm bằng tay.
- Tách phụ lục ra khỏi phần chính, đặt tên rõ: Phụ lục 1, Phụ lục 2. Phụ lục kỹ thuật dài thường không cần đưa vào nếu câu hỏi chỉ về điều khoản pháp lý.
Bước che dữ liệu nên làm trên một bản sao, giữ bản gốc riêng. Sau khi có bản tóm tắt, bạn đối chiếu với bản gốc chưa che để điền lại tên, số tiền khi cần.
Hợp đồng dài: chia theo điều, không chia theo số trang
Mỗi công cụ có giới hạn lượng chữ xử lý được trong một lần. Khi hợp đồng vượt giới hạn, có công cụ báo lỗi, có công cụ âm thầm chỉ đọc phần đầu, có công cụ đọc hết nhưng chú ý kém dần về cuối. Cách an toàn là tự chia trước. Chia theo ranh giới điều khoản, không chia theo số trang, vì một điều bị cắt đôi sẽ bị hiểu sai ở cả hai nửa.
Phần định nghĩa và giải thích từ ngữ nên được đưa kèm mỗi phần, vì các điều phía sau dùng thuật ngữ đã định nghĩa. Nếu phần định nghĩa quá dài, ít nhất đưa các định nghĩa xuất hiện trong phần đang tóm tắt.
Sau khi tóm tắt từng phần, ghép lại thủ công và đọc một lượt để phát hiện các điều dẫn chiếu lẫn nhau, chẳng hạn điều về chấm dứt dẫn tới điều về phạt. Công cụ tóm tắt riêng từng phần không thấy được mối nối đó. Bạn có thể dùng thêm một lượt hỏi riêng: đưa bản ghép và hỏi những điều nào trong bản tóm tắt dẫn chiếu tới điều khác, để chắc không bỏ sót.
Mẫu câu lệnh theo mục đích
Các câu lệnh dưới viết bằng tiếng Việt, có thể dán thẳng. Phần trong ngoặc vuông thay bằng nội dung của bạn. Chú ý các ràng buộc lặp lại ở mỗi câu: chỉ dựa vào văn bản, trích nguyên văn, ghi số điều, ghi KHÔNG THẤY khi không có.
- Tóm tắt toàn bộ: "Dựa duy nhất vào hợp đồng dưới đây, tóm tắt thành các mục: đối tượng hợp đồng, thời hạn, giá và thanh toán, nghĩa vụ Bên A, nghĩa vụ Bên B, phạt và bồi thường, chấm dứt. Mỗi ý một dòng, cuối dòng ghi số điều và trích nguyên văn cụm từ then chốt trong ngoặc kép. Mục nào hợp đồng không nói, ghi KHÔNG THẤY. Không dùng kiến thức bên ngoài văn bản."
- Tìm mọi khoản tiền: "Liệt kê mọi câu trong hợp đồng có nhắc tới một khoản tiền, tỷ lệ phần trăm hoặc cách tính tiền. Với mỗi câu: trích nguyên văn, số điều, bên phải trả, điều kiện phải trả."
- Tìm mọi thời hạn: "Liệt kê mọi thời hạn trong hợp đồng. Với mỗi thời hạn: trích nguyên văn, số điều, mốc bắt đầu tính, loại ngày nếu văn bản có nói. Không quy đổi ngày làm việc thành ngày lịch."
- Hỏi một câu cụ thể: "Theo hợp đồng dưới đây, [câu hỏi]. Trả lời bằng cách trích nguyên văn các câu liên quan kèm số điều trước, sau đó mới giải thích ngắn. Nếu hợp đồng không trả lời được, nói rõ là không trả lời được."
- So hai phiên bản: "Dưới đây là bản hợp đồng cũ và bản mới. Liệt kê mọi chỗ khác nhau theo từng điều: câu cũ, câu mới, nhận xét thay đổi về nghĩa trong một câu. Không bỏ qua thay đổi về dấu câu hoặc từ phủ định."
Câu lệnh cuối hữu ích khi bên kia gửi lại hợp đồng đã sửa mà không đánh dấu thay đổi. Dù vậy, với chỗ quan trọng, vẫn nên dùng chức năng so sánh văn bản của phần mềm soạn thảo, vì công cụ đó so từng ký tự chứ không đoán.
Kiểm từng dòng: bốn phép thử
Khi bản tóm tắt về tay, bạn không đọc như đọc một bài văn, mà chạy bốn phép thử trên mỗi dòng. Dòng nào trượt một phép là dòng phải sửa hoặc bỏ.
| Phép thử | Cách làm | Trượt nghĩa là |
|---|---|---|
| Câu trích có thật | Tìm cụm từ trong ngoặc kép bằng chức năng tìm chữ trong bản gốc | Công cụ đã viết lại hoặc bịa câu trích |
| Số điều đúng | Mở đúng điều ghi trong dòng, xem câu trích có nằm ở đó không | Ý có thể đúng nhưng dẫn sai chỗ, người đọc sau sẽ lật nhầm |
| Nghĩa khớp | Đọc cả điều gốc, so với câu diễn giải của dòng | Mất ngoại lệ, đảo chủ thể, đổi "được" thành "phải" |
| Không thiếu điều kiện | Tìm trong điều gốc các cụm "trừ trường hợp", "với điều kiện", "sau khi" | Dòng tóm tắt đúng một nửa, nguy hiểm hơn sai hẳn |
Với hợp đồng hai ba chục dòng tóm tắt, bốn phép thử mất khoảng nửa giờ. Nếu không có thời gian kiểm hết, ít nhất kiểm đủ các dòng về tiền, thời hạn, phạt và chấm dứt.
Lưu bản tóm tắt cùng dấu vết để người sau dùng được
Bản tóm tắt có trích dẫn là tài liệu dùng lâu dài, nên lưu nó kèm ba thứ: phiên bản hợp đồng đã dùng (ngày, số phụ lục), câu lệnh đã dùng, và ghi chú những dòng bạn đã sửa sau bước kiểm. Ba thứ này giúp đồng nghiệp hoặc chính bạn vài tháng sau biết bản tóm tắt đáng tin tới đâu, phần nào do người kiểm, phần nào chưa.
Ghi rõ ở đầu bản tóm tắt rằng nội dung được tạo với sự hỗ trợ của công cụ AI và đã được kiểm theo bốn phép thử, hoặc chỉ kiểm một phần. Sự minh bạch này quan trọng khi bản tóm tắt được chuyển cho người khác ra quyết định: họ cần biết mức độ tin cậy để quyết định có đọc thêm bản gốc hay không.
Khi hợp đồng có phiên bản mới, bạn không cần tóm tắt lại từ đầu. Chạy câu lệnh so hai phiên bản, rồi chỉ sửa những dòng của bản tóm tắt dẫn tới các điều đã thay đổi, ghi ngày sửa cạnh từng dòng.
Lỗi công cụ AI hay mắc riêng với hợp đồng
Điền từ mẫu chung. Khi hợp đồng im lặng về một vấn đề, công cụ có thể viết ra điều mà hợp đồng loại này "thường có". Yêu cầu ghi KHÔNG THẤY làm giảm lỗi này nhưng không loại hẳn.
Đảo chủ thể. Trong câu dài có cả Bên A và Bên B, công cụ đôi khi gán quyền của bên này cho bên kia. Phép thử nghĩa khớp bắt được lỗi này nếu bạn đọc cả điều gốc.
Làm mất phủ định. Câu "không được chuyển nhượng nếu không có sự đồng ý bằng văn bản" có thể bị rút thành "được chuyển nhượng khi có đồng ý", nghe giống nhưng bỏ mất yêu cầu bằng văn bản.
Dùng quy định pháp luật cũ. Khi bạn hỏi điều khoản có hợp pháp không, công cụ trả lời dựa trên những gì nó đã học, có thể là văn bản đã hết hiệu lực. Câu trả lời dạng này chỉ là gợi ý để tra lại.
Làm tròn con số. Một khoản phạt "không quá tám phần trăm giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm" có thể bị viết thành "phạt tám phần trăm giá trị hợp đồng". Hai câu chênh nhau cả về mức và về cơ sở tính.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tải nguyên tệp hợp đồng lên hay dán chữ?
Dán chữ đã che dữ liệu cho bạn kiểm soát tốt hơn những gì được gửi đi. Tải nguyên tệp tiện hơn nhưng dễ gửi kèm phần chưa che như chữ ký, con dấu, trang thông tin hai bên. Nếu tải tệp, hãy tải bản sao đã che.
Công cụ trả lời bằng tiếng Việt nhưng hợp đồng bằng tiếng Anh thì kiểm thế nào?
Yêu cầu câu trích giữ nguyên tiếng Anh, phần giải thích bằng tiếng Việt. Khi kiểm, bạn tìm câu tiếng Anh trong bản gốc, rồi tự đọc xem phần giải thích có đúng nghĩa không, chú ý các từ shall, may, must.
Có thể tin phần tóm tắt nếu đã kiểm vài dòng ngẫu nhiên thấy đúng?
Không nên với hợp đồng. Lỗi thường tập trung ở các điều phức tạp như phạt, chấm dứt, giới hạn trách nhiệm, đúng là phần quan trọng nhất. Kiểm ngẫu nhiên dễ trúng các dòng đơn giản và bỏ qua dòng sai.
Hợp đồng có bảng giá và phụ lục kỹ thuật thì đưa vào thế nào?
Hỏi riêng từng phụ lục với câu lệnh riêng. Bảng giá thường bị vỡ khi sao chép, nên kiểm lại cấu trúc cột trước. Nếu câu hỏi không liên quan tới giá, có thể không cần đưa bảng giá vào.
Khi nào không nên dùng AI tóm tắt hợp đồng?
Khi hợp đồng có điều khoản bảo mật cấm tiết lộ, khi tổ chức của bạn không cho phép, khi văn bản chứa dữ liệu nhạy cảm không che được, hoặc khi bạn cần ý kiến về quyền lợi trong một tranh chấp đang diễn ra. Trường hợp cuối cần luật sư đọc bản gốc.
Có nên lưu lại câu lệnh đã dùng không?
Nên. Lưu câu lệnh cùng bản tóm tắt giúp người khác hiểu bản tóm tắt được tạo ra thế nào, chạy lại khi hợp đồng có phiên bản mới, và cải thiện câu lệnh dần qua các lần dùng.