TomLuoc.comTóm Lược
Tóm tắt sách

Đọc xong quên gần hết sách: viết tóm tắt từ trí nhớ và ôn lại theo nhịp giãn cách

Quên nhanh sau khi gấp sách là chuyện bình thường của trí nhớ. Viết tóm tắt khi đã gấp sách, so với ghi chú tìm chỗ hổng, rồi ôn sau một ngày, một tuần, một tháng.

Retired teacher on a bench in a quiet park in Da Lat, closed paperback on her lap, writing slowly in a small notebook with blank pages, pine trees behind, seen from the side

Muốn nhớ một cuốn sách lâu, hãy gấp sách lại rồi mới viết bản tóm tắt bằng trí nhớ, sau đó mở ghi chú ra so để tìm chỗ hổng, và ôn lại bản tóm tắt vài lần với khoảng cách tăng dần: sau một ngày, một tuần, một tháng. Việc tự kéo nội dung ra từ trí nhớ giúp nhớ lâu hơn nhiều so với đọc lại, dù cảm giác lúc làm thì khó chịu hơn.

Bài này dành cho người đọc sách để học, để làm, hay đơn giản muốn giữ lại điều mình đã bỏ công đọc. Bạn sẽ thấy vì sao quên nhanh là chuyện bình thường, cách viết tóm tắt từ trí nhớ, cách so với ghi chú, một nhịp ôn gợi ý, cách nối sách mới vào điều đã biết, và cách giữ sổ tóm tắt nhiều năm.

Vì sao quên nhanh sau khi gấp sách

Nếu bạn từng đọc xong một cuốn sách hay, một tháng sau chỉ còn nhớ được tên sách và vài ý mờ nhạt, bạn không đơn độc. Trí nhớ con người vốn quên nhanh những gì không được dùng lại. Từ cuối thế kỷ mười chín, nhà tâm lý học người Đức Hermann Ebbinghaus đã tự làm thí nghiệm học thuộc các âm tiết vô nghĩa rồi đo lượng còn nhớ theo thời gian, và mô tả cái mà sau này được gọi là đường cong quên lãng: phần lớn lượng quên xảy ra rất sớm, ngay trong những ngày đầu, sau đó chậm dần.

Sách có ý nghĩa dễ nhớ hơn âm tiết vô nghĩa, nhưng xu hướng chung vẫn vậy. Đọc là việc tiếp nhận; thông tin đi qua đầu bạn một lần rồi trôi đi nếu không có lý do để giữ lại. Cảm giác “đã hiểu” lúc đọc cũng dễ đánh lừa: hiểu một đoạn khi đang nhìn vào nó khác hẳn với việc kể lại được đoạn đó khi sách đã đóng.

Tin tốt là có những cách đơn giản làm chậm đáng kể việc quên. Các nghiên cứu tâm lý học về hiệu ứng kiểm tra, tiêu biểu là loạt thí nghiệm của Henry Roediger và Jeffrey Karpicke vào giữa những năm 2000, cho thấy tự kéo thông tin ra từ trí nhớ giúp nhớ lâu hơn so với đọc lại cùng khoảng thời gian. Ôn lại với khoảng cách giãn dần cũng là một kết quả được nhiều nghiên cứu ủng hộ. Viết tóm tắt từ trí nhớ là cách áp dụng cả hai vào việc đọc sách.

Gấp sách rồi mới viết

Đây là thói quen cốt lõi. Làm ngay sau khi đọc xong cuốn sách, hoặc với sách dài thì sau mỗi phần lớn.

  1. Gấp sách, cất ghi chú khỏi tầm mắt. Để một tờ giấy trắng hoặc mở một tệp trống.
  2. Viết câu trả lời cho câu hỏi: cuốn sách này chủ yếu nói gì. Một hai câu, không cần hay, chỉ cần là của bạn.
  3. Viết tiếp mọi ý lớn bạn nhớ được, theo bất kỳ thứ tự nào nghĩ ra. Đừng dừng lại sửa câu hay kiểm đúng sai ở bước này.
  4. Viết những ví dụ, câu chuyện, con số bạn nhớ, kể cả khi chỉ nhớ mang máng. Ghi dấu hỏi cạnh những chỗ không chắc.
  5. Viết một hai dòng về điều bạn nghĩ hoặc định làm sau khi đọc.
  6. Dừng khi không nhớ thêm được gì. Thường mất mười đến hai mươi phút. Ghi ngày giờ ở góc trang.

Bước này khó chịu, nhất là lần đầu. Bạn sẽ thấy mình nhớ ít hơn tưởng tượng, và có cảm giác thà mở sách ra chép cho nhanh. Chính sự khó chịu đó là dấu hiệu trí nhớ đang làm việc. Những gì bạn vất vả kéo ra được thường bám lâu hơn những gì đọc lại một cách dễ dàng.

Nếu đọc xong mà không có thời gian viết ngay, ít nhất hãy nói lại nội dung cuốn sách cho một người khác hoặc tự nói thành tiếng khi đi đường. Kéo ra từ trí nhớ bằng lời nói vẫn tốt hơn không làm gì.

So với ghi chú để tìm chỗ hổng

Sau khi viết xong bản từ trí nhớ, bây giờ mới mở ghi chú bên lề, sổ ghi chép hoặc mục lục sách ra. So từng phần: ý lớn nào bạn đã nhớ đúng, ý nào nhớ sai, ý nào quên hẳn. Dùng một màu bút khác để bổ sung và sửa ngay trên bản từ trí nhớ, thay vì viết lại một bản mới sạch sẽ. Những chỗ khác màu là bản đồ chỗ hổng của bạn.

Những chỗ hổng này cho bạn biết nhiều thứ. Nếu bạn quên cả một chương, có thể chương đó không liên quan tới mối quan tâm của bạn, hoặc bạn đã đọc nó lúc mệt. Nếu nhớ ví dụ mà quên ý chính mà ví dụ đó minh hoạ, bạn cần nối lại hai thứ. Nếu nhớ sai một chi tiết theo hướng hợp với suy nghĩ sẵn có của mình, đó là dấu hiệu bạn đã đọc theo định kiến, điều rất đáng biết.

Sau khi so, bản tóm tắt của bạn là sự kết hợp giữa trí nhớ và ghi chú, nhưng điểm khác biệt là bạn biết rõ phần nào mình đã nắm, phần nào phải bổ sung. Ở các lần ôn sau, tập trung vào những chỗ khác màu. Không cần ôn đều mọi thứ; phần đã nhớ tốt chỉ cần lướt qua.

Một nhịp ôn gợi ý

Không có lịch ôn chuẩn cho mọi người và mọi cuốn sách. Bảng dưới là một nhịp gợi ý, có thể điều chỉnh theo mức độ bạn cần nhớ cuốn sách đó.

Lần ônThời điểm gợi ýLàm gìThời gian
Lần mộtNgay sau khi đọc xongViết từ trí nhớ, so với ghi chú, sửa bằng màu khácMười lăm đến ba mươi phút
Lần haiKhoảng một ngày sauChe bản tóm tắt, tự nói lại ý chính, rồi mở ra kiểmNăm phút
Lần baKhoảng một tuần sauViết lại ý lớn từ trí nhớ trên giấy nháp, so với bản tóm tắtMười phút
Lần bốnKhoảng một tháng sauTrả lời các thẻ câu hỏi, đọc lại phần hay quênMười phút
Lần nămVài tháng sauĐọc nhanh bản tóm tắt, thêm ghi chú nếu đã áp dụng điều gìNăm phút

Tổng thời gian ôn cho một cuốn sách theo nhịp này chưa tới một giờ, rải ra nhiều tháng. So với vài giờ hoặc vài chục giờ đọc, đó là khoản đầu tư nhỏ để giữ được giá trị của cuốn sách. Đặt lời nhắc trên điện thoại hoặc ghi lịch ôn vào góc bản tóm tắt để không quên chính việc ôn.

Nối sách mới vào điều đã biết

Hỏi: cuốn này giống cuốn nào đã đọc? Ghi một dòng ở cuối bản tóm tắt về sách hoặc kiến thức có liên quan. Thông tin được nối với nhiều thứ khác thì có nhiều đường để nhớ lại.

Hỏi: điều gì mâu thuẫn với những gì mình tin? Ý ngược với suy nghĩ cũ thường gây khó chịu nên dễ bị quên đi. Ghi rõ nó ra giúp bạn giữ lại và suy nghĩ thêm, thay vì để trí nhớ lặng lẽ loại bỏ.

Tìm một ví dụ từ đời mình. Với mỗi ý lớn, viết một ví dụ từ công việc, gia đình hoặc điều bạn từng chứng kiến. Ví dụ của chính bạn dễ nhớ hơn mọi ví dụ trong sách.

Dùng ngay trong tuần. Nhắc một ý của sách trong cuộc trò chuyện, áp dụng một kỹ thuật vào việc nhỏ. Kiến thức được dùng là kiến thức được nhắc lại một cách tự nhiên.

Dạy lại cho người khác. Giải thích một ý của sách cho đồng nghiệp hoặc người thân buộc bạn sắp xếp lại suy nghĩ. Chỗ bạn ấp úng khi giải thích là chỗ bạn chưa thật sự hiểu.

Biến bản tóm tắt thành thẻ câu hỏi

Ở lần ôn thứ tư trong bảng trên có nhắc tới thẻ câu hỏi. Đây là cách giúp việc ôn thành tự kiểm tra thay vì đọc lại. Từ bản tóm tắt, viết năm đến mười câu hỏi mà câu trả lời là các ý lớn, ví dụ “tác giả cho rằng nguyên nhân chính khiến thói quen khó bỏ là gì” hay “ba loại chi tiêu trong sách là gì”. Mặt sau ghi câu trả lời ngắn và số trang.

Câu hỏi tốt hỏi về hiểu, không chỉ hỏi về thuộc. “Vì sao”, “khác nhau thế nào”, “áp dụng vào tình huống này ra sao” có giá trị hơn “chương ba tên là gì”. Mỗi lần ôn, đọc câu hỏi, tự trả lời thành tiếng hoặc viết ra, rồi mới lật mặt sau. Câu nào trả lời sai thì đặt riêng để ôn lại sớm hơn.

Bạn có thể làm thẻ giấy hoặc dùng ứng dụng thẻ ghi nhớ có chức năng lặp lại giãn cách, loại tự xếp lịch ôn theo mức bạn nhớ từng thẻ. Công cụ AI cũng giúp được ở đây: dán bản tóm tắt của bạn và nhờ đặt mười câu hỏi tự kiểm, chỉ dựa trên nội dung bản tóm tắt. Bạn đọc lại và sửa những câu hỏi lệch ý, vì công cụ đôi khi đặt câu hỏi về chi tiết không quan trọng.

Giữ sổ tóm tắt sách nhiều năm

Ôn từng cuốn là việc ngắn hạn. Về lâu dài, một cuốn sổ tóm tắt giúp bạn giữ được cả thư viện đã đọc. Vài nguyên tắc để sổ còn dùng được sau nhiều năm:

  • Một nơi duy nhất cho mọi bản tóm tắt, dù là sổ giấy hay thư mục trên máy.
  • Cùng một khung cho mọi cuốn: thông tin sách, ý chính, ví dụ, điều đã áp dụng, ngày đọc.
  • Giữ cả bản từ trí nhớ có chỗ sửa khác màu, vì nó cho biết bạn đã hổng ở đâu.
  • Mỗi cuối năm, dành một buổi đọc lại các bản tóm tắt của năm đó và viết một trang về những ý đã thực sự ở lại với bạn.
  • Khi đọc lại một cuốn sách, thêm bản tóm tắt mới, không xoá bản cũ, để thấy hiểu biết của mình thay đổi.
  • Nếu lưu trên máy, sao lưu định kỳ; nếu dùng dịch vụ trực tuyến, lưu ý những ghi chú có thông tin riêng tư về gia đình hay công việc.

Sau vài năm, cuốn sổ trở thành một thứ không cuốn sách nào thay được: bản ghi những gì bạn đã học, bằng lời của chính bạn, với những chỗ bạn từng hiểu sai và đã sửa. Mở nó ra, bạn có thể nhớ lại một cuốn sách đọc từ lâu trong vài phút.

Câu hỏi thường gặp

Có cần ôn mọi cuốn sách đã đọc không?

Không. Sách đọc để giải trí thì không cần. Nhịp ôn đáng dành cho sách bạn muốn dùng trong công việc, học tập hoặc muốn nhớ lâu. Với các cuốn khác, một bản tóm tắt từ trí nhớ ngay sau khi đọc là đủ.

Viết từ trí nhớ mà nhớ được quá ít thì sao?

Đó là chuyện bình thường, nhất là những lần đầu. Hãy viết những gì nhớ được rồi so với ghi chú. Sau vài cuốn, bạn sẽ thấy mình chú ý hơn khi đọc vì biết sẽ phải viết lại, và lượng nhớ được tăng dần lên.

Đọc lại cả cuốn sách có giúp nhớ hơn không?

Đọc lại giúp ít hơn bạn nghĩ nếu không kèm tự kiểm tra, vì cảm giác quen thuộc dễ bị nhầm với nhớ. Đọc lại có giá trị khi bạn muốn hiểu sâu hơn hoặc sau nhiều năm, còn để nhớ thì tự kéo ra từ trí nhớ hiệu quả hơn.

Nghe sách nói có áp dụng được cách này không?

Áp dụng được. Sau khi nghe xong một phần, dừng lại nói hoặc viết tóm tắt từ trí nhớ, rồi nghe lại đoạn mình quên. Với sách nói càng nên làm, vì nghe dễ trôi hơn đọc và khó quay lại đúng chỗ.

Ứng dụng thẻ ghi nhớ có cần thiết không?

Không bắt buộc. Thẻ giấy và lời nhắc trên lịch là đủ cho vài cuốn sách mỗi năm. Ứng dụng có lợi khi bạn có nhiều thẻ từ nhiều sách, vì nó tự xếp lịch ôn cho từng thẻ theo mức bạn nhớ.

Bao lâu sau khi đọc thì nên viết tóm tắt?

Càng sớm càng tốt, lý tưởng là ngay trong ngày đọc xong. Với sách dài, viết sau mỗi phần lớn rồi gộp lại ở cuối. Để quá một tuần mới viết thì phần lớn chi tiết đã mất, bạn sẽ phải dựa nhiều vào ghi chú.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138